Sanskrit Text in Telugu , Kannada, Gujarati, Devanagari, English

|| om tat sat||
Sundarakanda
Sarga 10
అథ దశమస్సర్గః

Tika Traya presents a brief summary of the Sarga in the beginning. It is as follows- హనుమాన్ పుష్పకే విమానే నానాలంకరణ ఉపశోభిత ఉపకరణభాసురశయనోత్తమ శాయినం బహు విధాభరణ విభూషిత వపుషం రావణం దదర్శ|తత్ అవిదూరతః పణవ మృదఙ్గ వేణువీణాడక్కాది నానాతోద్యాలింగిత వపుషాం సుప్త్యనవస్థాఙ్గప్రత్యాఙ్గానాం శైలూషీణాం మధ్యేఽదృతశయనశాయినీమ్ ఉజ్జ్వలాభరణోపశోభితాం మండోదరీం దృష్ట్వా స ఇయం సీతేతి సంహజాత హర్షః పుచ్ఛచుమ్బనాది కాపేయమావిశ్చకార|

Essentially, Hanuman saw the mighty lord of Rakshasas adorned with many ornaments and clad in robes of silver texture sleeping on a well decorated best of beds. Not too far, he saw women asleep holding Mridangam, Veena, Venu and other musical instruments as though they were hugging their lover. Amidst all those, he saw Mandodari embellished with ornaments, youth and beauty. Delighted, thinking that she is Sita, he resorted to monkey like acts of kissing his tail, jumping up and down etc.

Hanuma earlier described Lanka as " స్వర్గోయమ్ దేవలోకోయమ్..". In this Sarga, the descriptions of Ravana in the palace, and the descriptions of the women of Ravana, confirm that this is indeed a world of opulence. These are places of enjoyment. "భోగలోకాః".The opulence comes through in each and every line.

Now we go through the Slokas with word meanings.

||Sloka 10.01||

తత్ర దివ్యోపమంముఖ్యం స్ఫాటికం రత్నభూషితమ్|
అవేక్షమాణో హనుమాన్ దదర్శ శయనాసనమ్||1||

స||తత్ర అవేక్షమాణో హనుమాన్ స్ఫాటికం రత్న భూషితమ్ దివ్యోపమమ్ ముఖ్యం శయనాసనమ్ దదర్శ||

Tilaka Tika says - తత్ర శాలాయాం| దివ్యోపమమ్ దివి భవేన స్వర్గవర్తిపదార్థేనైవోపమా యస్య తత్ శయనస్యాసనం పల్యఙ్కం ప్రతిష్టాపనవేదికా అవేక్షమాణా ఇతః తతః పశ్య్నన్|

|| Sloka meanings||

అవేక్షమాణో హనుమాన్ -
Hanuman while looking for Sita
తత్ర స్ఫాటికం రత్న భూషితమ్ -
there made with crystals and encrusted with gems
దివ్యోపమమ్ ముఖ్యం శయనాసనమ్ -
heavenly looking foremost couch
దదర్శ - saw

|| Sloka summary||

"There while looking around Hanuman saw a fine, heavenly looking, excellent couch made with crystals and encrusted with gems." ||10.01||

|| Sloka 10.02||

దాంతకాఞ్చన చిత్రాంగైః వైఢూర్యైశ్చ వరాసనైః|
మహార్హాస్తరణోపేతైః ఉపపన్నం మహాధనైః||10.02||

స|| (తత్ శయనాసనమ్) దాంతకాఞ్చన చిత్రాంగైః వైడూర్యైశ్చ మహార్హతరుణోపేతైః మహాధనైః వరాసనైః ఉపపన్నమ్ (అస్తి)||

Rama Tika elaborates on this. - "అవేక్షమాణః సీతాన్వేషణం కుర్వన్ హనుమాన్ దివ్యోపమం స్వర్గస్థ శయనాసన సదృశం స్ఫాటికం స్ఫాటికమణిమయం రత్న విభూషితం మహార్హ తరుణోపేతైః బహుమూల్యాస్తరణయుక్తైః దాన్తకాఞ్చన చిత్రాఙ్గైః దన్తమయత్వ కాఞ్చనమయత్వాభ్యాం చిత్రాణ్యఙ్గాని పాదాదీని యేషాం తైః వైఢూర్యై వైఢూర్యమణిమయైశ్చ మహాఘనైః బహు మూల్యకైః వరాసనైః అల్పపర్యఙ్కైః ఉపపన్నం మహాపర్యఙ్క అవరోహణాయ సంయోజితం ముఖ్యం శయనాసనం మహాపర్యఙ్కం దదర్శ"||

|| Sloka meanings||

(That sleeping chamber was )
దాంతకాఞ్చన చిత్రాంగైః -
inlaid with colorful ivory and gold
మహాధనైః వైడూర్యైశ్చ -
rich with Vaidhuryas
మహార్హతరుణోపేతైః వరాసనైః ఉపపన్నమ్ -
with many wonderful seats having requisite covering

|| Sloka summary||

"The sleeping chamber was with many seats inlaid with colorful ivory and gold as well as Vaidhurya. It was rich with fine coverings." ||10.2||

Here the description is all about the chamber with many associated seats all of which were decorated with crystals and gems

|| Sloka 10.03||

తస్యచైకతమే దేశే సోఽగ్ర్యమాలావిభూషితమ్|
దదర్శ పాణ్డురం ఛత్రం తారాధిపతి సన్నిభమ్||10.03||

స|| స తస్య ఏకతమే దేశే అగ్ర్యమాలావిభూషితమ్ తారాధిపసన్నిభం పాణ్డురం ఛత్రం దదర్శ||

||Sloka meanings||

స తస్య ఏకతమే దేశే -
in one corner of that chamber
అగ్ర్యమాలావిభూషితమ్ -
decorated with best of garlands
తారాధిపసన్నిభం -
looking like the Moon among the stars
పాణ్డురం ఛత్రం దదర్శ-
saw a white umbrella

||Sloka summary||

"He saw in one corner of that chamber, a white umbrella decorated with best of garlands looking like the Moon among the stars."||10.03||

|| Sloka 10.04||

జాతరూప పరిక్షిప్తం చిత్రభాను సమప్రభమ్|
అశోకమాలావితతం దదర్శ పరమాసనమ్||10.04||

స|| జాతరూప పరిక్షిప్తం చిత్రభాను సమ ప్రభమ్ అశోకమాలావితతమ్ (తం) పరమాసనమ్ దదర్శ||

Rama Tika, summary of three Slokas. ( జాతరూపమ్ 04||; వ్యాలవ్యజన 05|| పరమాస్తరణా 06||), says - జాతరూపేతి| జాతరూపేణ సువర్ణేన పరిక్షిప్తం నిర్మితం చిత్రభానోః సూర్యస్య సమప్రభం అశోకమాలావితతం శోక అపహారమాలాభిః సంయుతం వివిధైర్గన్ధైః చన్దనైశ్చ జుష్టం, అవికాజినేన స్వాభావిక అతికోమలోర్ణాయుచర్మణా సంవృతం ఆస్తీర్ణ వరమాల్యానాం మనోహర సుగన్ధాదినోత్తమపుష్పాణాం దామభిః మాలాభిః ఉపశోభితమ్ వాలవ్యజనహస్తాభిః సమన్తో వీజ్యమానం పరమాసనం మహాపర్యఙ్కఃస్థ విశేషం దదర్శ|| This is to be seen as summary of three Slokas. ( జాతరూపమ్ 04||; వ్యాలవ్యజన 05|| పరమాస్తరణా 06||)

|| Sloka meanings||

జాతరూప పరిక్షిప్తం -
made of exquisite gold
చిత్రభాను సమ ప్రభమ్ -
shining like Sun
అశోకమాలావితతమ్ -
decorated with Ashoka flowers
పరమాసనమ్ దదర్శ-
saw an exquisite couch

|| Sloka summary||

"Hanuman saw an exquisite couch made of gold, shining like Sun decorated with Ashoka flowers."||10.04||

Ashoka flowers is elaborated as flowers that drive away Shoka or sorrow.

|| Sloka 10.05||

వ్యాలవ్యజన హస్తాభి ర్వీజ్యమానం సమంతతః|
గన్ధైశ్చ వివిధైర్జుష్టం వరధూపేణ ధూపితమ్||10.05||

స|| వ్యాలవ్యజన హస్తాభిః వీజ్యమానం (తం దదర్శ) | వివిధైః గన్ధైశ్చ జుష్టం వరధూపేణ ధూపితం (తం శయనాసనం దదర్శ)||

|| Sloka meanings||

వ్యాలవ్యజన హస్తాభిః వీజ్యమానం -
women holding fans made of the hair of Chamari deer
వివిధైః గన్ధైశ్చ జుష్టం -
full of excellent fragrances
వరధూపేణ ధూపితం -
smoky with excellent fragrances
(శయనాసనము) దదర్శ - saw

|| Sloka summary||

"He saw women holding fans made of the hair of Chamari deer. It was smoky with excellent fragrances, full with excellent fragrances spreading all over." ||10.05||

|| Sloka 10.06||

పరమాస్తరణా స్తీర్ణ మావికాజినసంవృతమ్|
దామభిర్వరమాల్యానాం సమన్తాదుపశోభితమ్||10.06||

స|| పరమాస్తరణాస్తీర్ణమ్ ఆవికాజిన సంవృతమ్ సమన్తాత్ దామభిః వరమాల్యానాం ఉపశోభితమ్ తం శయనాసనం దదర్శ||

|| Sloka meanings||

పరమాస్తరణాస్తీర్ణమ్ -
covered with best of bedspreads
ఆవికాజిన సంవృతమ్ -
covered with soft sheep skin.
సమన్తాత్ దామభిః వరమాల్యానాం ఉపశోభితమ్ -
delightful looking with garlands of strings all over.

|| Sloka summary||

"It was covered with best of bedspreads. It was covered with soft sheep skin. It was delightful looking with garlands of strings all over."||10.06||

|| Sloka 10.07||

తస్మిన్ జీమూతసంకాశం ప్రదీప్తోత్తమకుణ్డలమ్|
లోహితాక్షం మహాబాహుం మహారజతవాససమ్||7||

స|| తస్మిన్ జీమూతసంకాశం ప్రదీప్తోత్తమకుణ్డలమ్ మహారజతవాససం లోహితాక్షం (ప్రసుప్తం /శయానం) మహాబాహుం (దదర్శ)||

Rama Tika says - జీమూత సంకాశం శ్యామత్వేన మేఘసదృశం ప్రదీప్తాని ఉజ్జ్వల కుణ్డలాని యస్య, మహారజతం స్వర్ణతన్తు నిర్మితం |

|| Sloka meanings||

తస్మిన్ జీమూతసంకాశం -
there looking like a cloud
ప్రదీప్తోత్తమకుణ్డలమ్-
with flashing earrings
మహారజతవాససం లోహితాక్షం-
with red eyes , adorned robes of silver texture.
మహాబాహుం (దదర్శ) -
one with great arms

|| Sloka summary||

"In that ( he saw) one with red eyes with flashing earrings looking like a cloud with great arms adorned in robes of silver texture." ||10.07||

|| Sloka 10.08||

లోహితేనానులిప్తాఙ్గం చన్దనేన సుగన్ధినా|
సన్ధ్యారక్త మివాకాశే తోయదం సతటిద్గణమ్||10.08||

స||(సః) లోహితేన సుగంధినా చందనేన అనులిప్తాంగం (సః రావణః) సంధ్యారక్తం సతటిద్గణమ్ తోయదం ఇవ అదృశ్యత||

|| Sloka meanings||

లోహితేన సుగంధినా చందనే అనులిప్తాంగం-
limbs smeared with fragrant red colored Sandal paste,
సః రావణః - that Ravana
సంధ్యారక్తం సతటిద్గణమ్ తోయదం ఇవ అదృశ్యత -
looking like twilight clouds streaked with lightning

|| Sloka summary||

"He saw Ravana who was having limbs smeared with fragrant red colored Sandal paste, wearing wonderful ornaments, looking like twilight clouds streaked with lightning" ||10.08||

|| Sloka 10.09||

వృతమాభరణైః దివ్యైః సురూపం కామరూపిణమ్|
స వృక్షవనగుల్మాఢ్యం ప్రసుప్త మివ మన్దరమ్||9||

స||సురూపం కామరూపిణమ్ సః వృక్షవనగుల్మాడ్యం మందరం ఇవ (తం) ప్రసుప్తం (రావణం దదర్శ)||

|| Sloka meanings||

దివ్యైః ఆభరణైః వృతం సురూపం -
wearing wonderful ornaments and of wonderful form
కామరూపిణమ్ -
capable of changing his form at will
స వృక్షవనగుల్మాఢ్యం మందరం ఇవ -
looking like Mandara mountain with thick trees and bushes
ప్రసుప్తం (రావణం దదర్శ) -
sleeping (Ravana he saw)నిదురిస్తున్న రావణుమి చూచెను

|| Sloka summary||

"He is with wonderful form, capable of changing his form at will looking like Mandara mountain with thick trees and bushes (sleeping on that couch)". ||10.09||

|| Sloka 10.10||

క్రీడి త్వోపరతం రాత్రౌ వరాభరణభూషితమ్|
ప్రియం రాక్షస కన్యానాం రాక్షసానాం సుఖావహమ్||10||

స|| రాత్రౌ క్రీడిత్వా ఉపరతం వరాభరణభూషితమ్ రాక్షస కన్యానాం ప్రియం రాక్షసానాం సుఖావహం (ప్రసుప్తం) తం (సః దదర్శ)||

|| Sloka meanings||

రాత్రౌ క్రీడిత్వా ఉపరతం -
tired Having enjoyed during the night ,
వరాభరణభూషితమ్ -
wearing choicest ornaments,
రాక్షస కన్యానాం ప్రియం -
darling of Rakshasa maidens
రాక్షసానాం సుఖావహం-
bringer of joy to Rakshasas

|| Sloka summary||

"Tired having enjoyed during the night , wearing choicest ornaments, the darling of Rakshasa maidens, who brings joy (was seen sleeping on that couch). " ||10.10||

|| Sloka 10.11||

పీత్వాఽప్యుపరతమ్ చాపి దదర్శ స మహాకపిః|
భాస్వరే శయనే వీరం ప్రసుప్తం రాక్షసాధిపమ్||11||

స|| పీత్వా ఉపరతం చ భాస్వరం శయనే ప్రసుప్తం వీరం రాక్షసాధిపం మహాకపిః దదర్శ||

|| Sloka meanings||.

పీత్వా ఉపరతం చ -
relaxing after drinking
భాస్వరం శయనే ప్రసుప్తం వీరం -
heroic one sleeping on that glittering couch
రాక్షసాధిపం మహాకపిః దదర్శ-
Hanuman saw the king of Rakshasas

|| Sloka summary||

"Hanuman saw the heroic king of Rakshasas, sleeping on that glittering couch relaxing after drinking." ||10.11||

|| Sloka 10.12||

నిశ్శ్వసంతం యథా నాగం రావణం వానరర్షభ|
ఆసాద్య పరమోద్విగ్నః సోఽపాసర్పత్సు భీతవత్||10.12||

స||సః వానరర్షభః యథా నాగం నిః శ్వసంతం రావణం ఆసాద్య పరమోద్విగ్నః సుభీతవత్ ఉపాసర్పత్||

Tilaka Tika says - యథా నాగం గజమివ నిఃశ్వసన్తం రావణం ఆసాద్య పరమోద్విగ్నోఽయం పాపీ దేవీం హృతవాన్ ఇతి ఏతత్ సమీపం అవస్థానం అనుచితం ఇతి ఖిన్నోచిత్ ఉపాసర్పత| సుభీతవత్ సుభీతో యథా భయహేతోః పిశాచాదేః సంముఖే స్థాతుం అశక్తః ఉపాసర్పతి తద్వత్ ||

|| Sloka meanings||

సః వానరర్షభః -
The bull among the Vanaras
యథా నాగం నిః శ్వసంతం-
one who was breathing like an Elephant
రావణం ఆసాద్య - approaching Ravana
పరమోద్విగ్నః సుభీతవత్ ఉపాసర్పత్ -
stepped back being frightened

|| Sloka summary||

"The bull among the Vanaras having reached a place near Ravana who was breathing like an Elephant, was frightened and stepped back". ||10.12||

The sleeping Ravana made for a scene.

He was breathing like a huge elephant. Poet describes Hanuma approaching that couch."ఆసాద్య పరమోఽద్విగ్నః ఉపాసర్పత్ సుభీతవత్"; "Approaching that couch very anxiously stepped back with a fright".

There are two interesting words 'పరమోఽద్విగ్నః' and 'సుభీతవత్'. There is interesting commentary from Ramayana Tilaka on this line. 'ఉద్విగ్నః' also means distressed. Why was he very distressed? "అయం పాపీ దేవీం హృతవాన్ ఇత్యేతత్ సమీపే ఆస్థానమ్ అనుచితమితి ఖిన్నచిత్తో ఉపాసర్పత్"; 'This sinner has kidnapped the 'Devi', being near him is in appropriate అనుచితం' etc.

Then the second word : 'సుభీతవత్ '! He stepped back సుభీతవత్ ! Ramayana Tilaka says the following. 'సుభీతవత్ - సుభీతా యథా భయహేతోః పిశాచాదేః సంముఖేస్థాతుం అశక్తః ఉపసర్పత్ తద్వత్|'; 'One may not be able to stand in the presence of "Pisacha" and similar entities and steps back in fear etc'. That is only a momentary fear .

In that fashion Hanuma steps back. Both may seem unconnected and contra. Two things happened. The thought of Sita having been taken away made him పరమోఽద్విగ్నః. The sound of Ravana's breathing made him feel like he is in a dangerous place. So he stepped back సుభీతవత్ !

He took a step back like a frightened one. Climbed a little higher altar to have a good look at him from a distance. Then he looked at the Rakshasa King.

|| Sloka 10.13||

అధాఽఽరోహణ మాసాద్య రావణం వానరర్షభః |
సుప్తం రాక్షసశార్దూలం ప్రేక్షతే స్మ మహాకపిః||13||

స||మహాకపిః అథ ఆరోహణమ్ ఆసాద్య వేదికాంతరం ఆశ్రితః సుప్తం రాక్షసశార్దూలం ప్రేక్షతే స్మ||

Rama Tika says- అథేతి| అథ ఉపసర్పానన్తరమ్ వేదికాన్తరమాసాద్య ప్రాప్య ఆరోహణమ్ సోపానమాశ్రితః సన్ క్షీబం మత్తం రాక్షస శార్దూలమ్ ప్రేక్షతేస్మ|

|| Sloka meanings||

మహాకపిః అథ ఆరోహణమ్ ఆసాద్య -
The great Vanara climbed the stairs
వేదికాంతరం ఆశ్రితః -
reaching another altar
సుప్తం రాక్షసశార్దూలం ప్రేక్షతే స్మ -
looked at the king of Rakshasas, who was sleeping."

|| Sloka summary||

"(Then)The great Vanara climbed the stairs reaching another altar looked at the king of Rakshasas, who was sleeping."||10.13||

|| Sloka 10.14||

శుశుభే రాక్షసేన్ద్రస్య స్వపత శయనోత్తమమ్|
గన్ధ హస్తిని సంవిష్టే యథా ప్రస్రవణం మహత్||10.14||

స|| స్వపతః రాక్షసేంద్రస్య శయనోత్తమమ్ యథా ప్రస్రవణే సంవిష్టే మహత్ గంధిహస్తిని ఇవ శుశుభే||

Tilaka Tika says - గన్ధహస్తిని, యస్య గన్ధేన అన్య గజాః పలాయన్తే స గన్ధ గజః |

|| Sloka meanings||

స్వపతః రాక్షసేంద్రస్య శయనోత్తమమ్ -
the best of couches on which the king of Rakshasa was sleeping
శుశుభే యథా ప్రస్రవణే -
shone like the Prasravana hill
సంవిష్టే మహత్ గంధిహస్తిని -
with a big elephant in rut sleeping

|| Sloka summary||

"The best of couches on which the king of Rakshasa was sleeping looked like Prasravana hill with a big elephant in rut sleeping".||10.14||

Here Ravana is compared with గన్ధ హస్తిని. గన్ధ హస్తిని means an elephant with a smell, in whose presence all other elephants run away. Implying that seeing Ravana all other warriors too run away. Thus highlighting his valor.

|| Sloka 10.15||

కాఞ్చనాఙ్గదసన్నద్ధౌ దదర్శ స మహాత్మనః |
విక్షిప్తౌ రాక్షసేన్ద్రస్య భుజావిన్ద్రధ్వజోపమౌ||15||

స|| కాఞ్చనాఙ్గదసన్నద్ధౌ విక్షిప్తౌ ఇన్ద్రధ్వజౌపమౌ రాక్షసేన్ద్రస్య భుజౌ స మహాత్మనః దదర్శ|

|| Sloka meanings||

స మహాత్మనః విక్షిప్తౌ రాక్షసేన్ద్రస్య -
great Soul , the sleeping king of Rakshasa's
కాఞ్చనాఙ్గదసన్నద్ధౌ భుజౌ -
two shoulders adorned with golden straps
ఇన్ద్రధ్వజోపమౌ -
similar of two flagstaffs of Indra

|| Sloka summary||

"The two arms of the sleeping king of Rakshasas adorned with golden straps looked like a pair of flagstaffs of Indra" ||10.15||

|| Sloka 10.16||

ఐరావత విషాణాగ్రై రాపీడనకృతవ్రణౌ|
వజ్రోల్లిఖితపీనాంసౌ విష్ణుచక్రపరిక్షితౌ||10.16||

స|| ఐరావతవిషాణాగ్రైః ఆపీడనకృతవ్రణౌ వజ్రోల్లిఖితపీనాంసౌ విష్ణుచక్రపరిక్షితౌ (రాక్షసేంద్రస్య భుజౌ దదర్శ)||

Tilaka Tika says- ఆపీడనే యుద్ధే కృతవ్రణౌ కృతవ్రణకిణౌ వజ్రేణోల్లిఖితౌ క్షతౌ పీనాంసౌ యయోః తౌ వజ్రచక్రయోః అపి అసాధ్య మృత్యురితి భావః|

|| Sloka meanings||

ఐరావతవిషాణాగ్రైః ఆపీడనకృతవ్రణౌ -
torn by Airavata, the Indra's mount, and having scars of injury
వజ్రోల్లిఖితపీనాంసౌ -
with scars caused by the thunder bolt of Indra
విష్ణుచక్రపరిక్షితౌ-
wounded by Vishnu's discus.
(రాక్షసేంద్రస్య భుజౌ దదర్శ)-
saw the shoulders of the king of Rakshasas

|| Sloka summary||

"He saw the arms which were torn by the Airavata the Indra's mount and having scars of injury. He saw the arms which were with scars caused by the thunder bolt of Indra, which were wounded by Vishnu's discus".||10.16||

While describing Ravana's shoulders thus, there is hint of Ravana's prowess which withstood the force of Indra's thunderbolt as well as Vishnu's famous disc. Tilaka Tika says in its commentary that this hints at death being impossible for Ravana.

If we step back a little, here, the poet describes Ravana sleeping on his bed through the Vanara's eye as he takes a look at him from a distance.

What did he see ? "రాక్షసేన్ద్రస్య భుజౌ". How are they? "వజ్రోల్లిఖిత పీనాంసౌ"- wore the scars caused by the thunder bolt of Indra. "విష్ణు చక్ర పరిక్షతౌ"- , wounded by Vishnu's discus. Those shoulders are the ones which troubles many.
"దేవ దానవ రావిణౌ "(9.20) made Devas and Danavas cry. They are announcing Ravana's valor as it were. "రావిణౌ" goes with Ravana, who makes others cry.

The two arms resting on the couch were, like two angry serpents asleep in the caves of Mount Mandara.

The arms are the tools for all actions, for all "కర్మ". The actions create the bondage that binds one even more. Poet describes those shoulders and arms in great detail. As though to remind us again and again that they are the cause of bondage.

In Sarga 4 also we came across the line "అద్వారేణ మహాబాహుః ప్రాకారమభిపుప్లువే"; There the discussion was about Hanuma as మహాబాహుః; He was working for "రామార్థం వానరార్థం చ" for Rama and for Vanara's. Those arms were involved in నిష్కామ కర్మ . They do not create bondage. The Ravana's arms we see here are deeply involved with Bhoga Lokas. Creating more bondage.

|| Sloka 10.17||

పీనౌ సమసుజాతాంశౌ సంగతౌ బలసంయుతౌ|
సులక్షణ నఖాఙ్గుష్టౌ స్వఙ్గుళీతల లక్షితౌ||17||

స||(తస్మై) పీనౌ సమసుజాతాంసౌ సంగతౌ బలసంయుతౌ సులక్షననఖాంగుష్ఠౌ స్వంగుళీతల లక్షితౌ తౌ రాక్షసాధిపస్య భుజౌ దదర్శ)||

|| Sloka meanings||

పీనౌ సమసుజాతాంసౌ -
well-built fleshy arms
సంగతౌ బలసంయుతౌ -
tough and strong
సులక్షననఖాంగుష్ఠౌ -
on shapely thumb nails
స్వంగుళీతల లక్షితౌ -
0n shapely palms and fingers

|| Sloka summary||

"He saw the two arms which are fleshy, tough, strong and well built. The arms were with shapely thumb nails on shapely fingers." ||10.17||

|| Sloka 10.18||

సంహతౌ పరిఘాకారౌ వృత్తౌ కరికరౌపమౌ|
విక్షిప్తౌ శయనే శుభ్రే పఞ్చశీర్షావివౌరగౌ||10.18||

స||సంహితౌ పరిఘాకారౌ కరికరౌపమౌ వృత్తౌ పంచశీర్షా ఉరగౌ ఇవ శుభ్రే శయనే విక్షిప్తౌ తౌ రాక్షసాధిపస్య భుజౌ దదర్శ||

|| Sloka meanings||

సంహితౌ పరిఘాకారౌ -
Well-fixed rounded like iron crow bars
కరికరౌపమౌ వృత్తౌ -
resembling the tusks of an elephant ( the two arms)
శుభ్రే శయనే విక్షిప్తౌ -
sleeping on a clean couch
పంచశీర్షా ఉరగౌ ఇవ -
looked like two five hooded serpents

|| Sloka summary||

"Well fixed rounded like iron crow bars resembling the tusks of an elephant, the two arms looked like two five hooded serpents sleeping on a clean couch."||10.18||

|| Sloka 10.19||

శశక్షజతకల్పేన సుశీతేన సుగన్ధినా |
చన్దనేన పరార్థ్యేన స్వనులిప్తౌ స్వలఙ్కృతౌ ||10.19||

స|| సుశీతేన సుగంధినా శశక్షజతకల్పేన పరార్థ్యేన చందనేన స్వనులిప్తౌ (భుజౌ దదర్శ) ||

|| Sloka meanings||

సుశీతేన సుగంధినా -
cool fragrant
శశక్షజతకల్పేన -
red like hare's blood
పరార్థ్యేన చందనేన స్వనులిప్తౌ -
smeared with sandal paste of excellent quality
స్వలఙ్కృతౌ - well decorated

|| Sloka summary||

"(The two arms were) besmeared with cool fragrant red sandal paste of excellent quality which looked red like hare's blood."||10.19||

|| Sloka 10.20||

ఉత్తమస్త్రీవిమృదితౌ గన్ధోత్తమనిషేవితౌ|
యక్ష కిన్నర గన్ధర్వ దేవ దానవ రావిణౌ||10.20||

స|| ఉత్తమస్త్రీవిమృదితౌ గన్ధోత్తమనిషేవితౌ యక్ష కిన్నర గంధర్వ దేవ దానవ రావిణౌ తౌ భుజౌ దదర్శ||

Tilaka Tika says - దదర్శాత్వాదరేణ దదర్శ నాతః పునరుక్తిః మహాహీ మహాసర్పౌ అత్ర ద్విభుజత్వకథనాత్ యుద్ధాది కాల ఏవ వింశతి భుజత్వం దశశీర్షత్వం చేతి బోధ్యమ్||

|| Sloka meanings||

ఉత్తమస్త్రీవిమృదితౌ -
massaged by the best of women
గన్ధోత్తమనిషేవితౌ -
anointed by excellent fragrances
యక్ష కిన్నర గంధర్వ దేవ దానవ -
Yaksha, Kinnara Gandharvas, Devas , and Danavas
రావిణౌ - made them cry
(తౌ భుజౌ దదర్శ - those shoulders he saw)

|| Sloka summary||

"(He saw those shoulders) massaged by the best of women and anointed by best of fragrances, those arms could make Yaksha, Kinnara Gandharvas, Devas , and Danavas cry in fear." ||10.20||

In these descriptions of last six Slokas, we come across "భుజౌ" , meaning only two. One would wonder about Ravana described as 'దశముఖః', ten headed one. Ravana is a "కామరూపి" meaning that he can assume any form he desires.. So he is one with ten heads in his battles and public appearances. Ramayana Tilaka says,
'అత్ర ద్విభుజత్వైకముఖత్వోక్తిః స్త్రీణాం కామనీయత్వాయ' ; With his wives and lovers he is of one head and two arms .

There is another hint in this .

'Ravana' is the mind. That is the one we get from his name. The ten senses and sense organs are the ten heads. In sleep the senses stop their activity. Only the mind is active. So there are no ten heads or Twenty arms. Once he is awake the senses are back . Then we have the ten heads.

When we are asleep the eye does not see. The ear does not hear. Once we are up both are back . Thus when the senses are dulled the search for Sita continues.

|| Sloka 10.21||

దదర్శ స కపిః తస్య బాహూ శయనసంస్థితౌ|
మన్దరస్యాన్తరే సుప్తౌ మహాహీ రుషితా ఇవ||10.21||

స|| స కపిః తత్ర మందరస్య అంతరే సుప్తౌ రుషితౌ మహాహీ ఇవ శయనసంస్థితౌ తస్య బాహూ దదర్శ||

|| Sloka meanings||

స కపిః తత్ర -
there Hanuman
మందరస్య అంతరే -
on the mount Mandara
సుప్తౌ రుషితౌ మహాహీ ఇవ -
asleep like two angry serpents
శయనసంస్థితౌ తస్య బాహూ దదర్శ-
saw his two arms resting on couch

|| Sloka summary||

"The Vanara saw the two arms resting on the couch, like two angry serpents asleep in the caves of Mount Mandara". ||10.21||

|| Sloka 10.22||

తాభ్యాం పరిపూర్ణాభ్యాం భుజాభ్యాం రాక్షసేశ్వరః|
శుశుభఽచలసంకాశః శృఙ్గాభ్యామివ మన్దరః||22||

స|| అచల సంకాశః సః రాక్షసేశ్వరః పరిపూర్ణాభ్యాం తాభ్యామ్ భుజాభ్యామ్ శృఙ్గాభ్యాం మన్దర ఇవ శుశుభే||

|| Sloka meanings||

అచల సంకాశః సః రాక్షసేశ్వరః -
the mountain like Rakshasa king
పరిపూర్ణాభ్యాం తాభ్యామ్ భుజాభ్యామ్ -
with two fully developed shoulders
శృఙ్గాభ్యాం మన్దర ఇవ శుశుభే -
shone like a mount Mandara with two lofty peaks

|| Sloka summary||

"The mountain like king of Rakshasas with the fully developed arms looked like Mandara mountain with two lofty peaks." ||10.22||

|| Slokas 10.23,24||

చూతపున్నాగసురభి ర్వకుళోత్తమసంయుతః|
మృష్టాన్నరససంయుక్తః పానగన్ధపురస్సరః||10.23||
తస్య రాక్షస సింహస్య నిశ్చక్రామ మహాముఖాత్|
శయానస్య వినిశ్శ్వాసః పూరయన్నివ తద్గృహమ్||10.24||

స|| శయానస్య తస్య రాక్షస సింహస్య మహాముఖాత్ చూతపున్నాగ సురభిః వకుళోత్తమసంయుక్తః మృష్టాన్నరసంయుక్తః పానగంధ పురస్సరః వినిఃశ్వాసః నిశ్చక్రామ| తత్ గృహం పూరయన్నివ అస్తి||

|| Sloka meanings||

శయానస్య తస్య రాక్షస సింహస్య మహాముఖాత్ -
from the mouth of that lion of the Rakshasas who was sleeping
చూతపున్నాగ సురభిః -
fragrance of Punnaga and Mango blossoms
వకుళోత్తమసంయుక్తః -
mixed with the fragrance of best Bakula flowers
మృష్టాన్నరసంయుక్తః -
also the aroma of rich food
పానగంధ పురస్సరః -
and the aroma of drinks
వినిఃశ్వాసః -
breath
తత్ గృహం పూరయన్నివ నిశ్చక్రామ-
spread out pervading the home

|| Sloka summary||

"While he was sleeping , from the mouth of that lion of the Rakshasas came breath that carried the fragrance of Punnaga and Mango blossoms mixed with the fragrance of best Bakula flowers and also the aroma of food and drinks. It was pervading through the whole palace." ||10.23,24||

|| Sloka 10.25||

ముక్తామణి విచిత్రేణ కాఞ్చనేన విరాజితమ్|
ముకుటేనాపవృత్తేన కుణ్డలోజ్జ్వలితాననమ్||25||

స|| ముక్తామణివిచిత్రేణ కాంచనేన అపవృతేన మకుటేన విరాజితమ్ కుణ్డలోజ్జ్వలితాననమ్ (సః దదర్శ)||

|| Sloka meanings||

ముక్తామణివిచిత్రేణ కాంచనేన -
(crown) made of gold studded with pearls and gems
అపవృతేన మకుటేన విరాజితమ్ -
shining with the crown set aside
కుణ్డలోజ్జ్వలితాననమ్ -
his face was shining with ear rings

|| Sloka summary||

"Hanuman saw (Ravana) with the crown made of gold studded with pearls and gems set aside and his face was shining with ear rings;" ||10.25||

|| Sloka 10.26||

రక్తచన్దన దిగ్దేన తథా హారేణ శోభినా |
పీనాయత విశాలేన వక్షసాఽభివిరాజితమ్||26||

స|| రక్తచందన దిగ్ధేన హారేణ శోభినా పీనాయత విశాలేన వక్షసా అభివిరాజితమ్

|| Sloka meanings||

రక్తచన్దన దిగ్దేన -
smeared with bright red sandal paste
హారేణ శోభినా -
shining with a splendid necklace
పీనాయత విశాలేన వక్షసా -
with fleshy and broad chest
అభివిరాజితమ్ - shining

|| Sloka summary||

"His fleshy and broad chest smeared with bright sandal paste shining with a very splendid necklace which is slightly out of place;"||10.26||

|| Sloka 10.27||

పాణ్డురేణాపవిద్ధేన క్షౌమేణ క్షతజేక్షణమ్|
మహార్హేణ సుసంవీతం పీతే నోత్తమవాససా||27||

స|| పాణ్డురేణ అపవిద్ధేన క్షౌమేణ క్షతజేక్షణామ్ మహార్హేణ పీతేన ఉత్తమవాససా సుసంవీతమ్ (తం దదర్శ)||

|| Sloka meanings||

పాణ్డురేణ అపవిద్ధేన క్షౌమేణ -
white silken cloth which is slightly of its of place
క్షతజేక్షణామ్ -
With blood red eyes
మహార్హేణ పీతేన ఉత్తమవాససా సుసంవీతమ్-
covered with a very expensive yellow upper garment.

|| Sloka summary||

With blood red eyes, he was wearing a white silken cloth which is slightly of its of place, and is covered with a very expensive yellow upper garment. ||10.27||

|| Sloka 10.28||

మాషరాశీ ప్రతీకాశం నిశ్శ్వసంతం భుజఙ్గవత్|
గాఙ్గే మహతి తోయాన్తే ప్రసుప్తమివ కుఞ్జరమ్||28||

స|| మాషరాశీప్రతీకాశం భుజంగవత్ నిఃశ్వసంతం మహతి గాంగే తోయాన్తే ప్రసుప్తం కుంజరం ఇవ (ప్రసుప్తం తం దదర్శ)||

|| Sloka meanings||

మాషరాశీప్రతీకాశం -
resembling a heap of black beans
భుజంగవత్ నిఃశ్వసంతం -
breathing heavily like a hissing serpent
మహతి గాంగే తోయాన్తే -
on the banks of great river Ganges.
ప్రసుప్తం కుంజరం ఇవ -
looking like an elephant sleeping

|| Sloka summary||

"Resembling a heap of black beans; breathing heavily like a hissing serpent; looking like an elephant sleeping on the banks of river Ganges; " ||10.28||

|| Sloka 10.29||

చతుర్భిః కాంచనైర్దీప్తైః దీప్యమాన చతుర్దిశమ్|
ప్రకాశీకృత సర్వాఙ్గం మేఘం విద్యుద్గణైరివ||29||

స|| చతుర్భిః దీపైః దీప్యమానా చతుర్దిశమ్ విద్యుత్ గణైః ప్రకాశీకృత మేఘం ఇవ (ప్రకాశికృత) సర్వాంగం (తం దదర్శ)||

|| Sloka meanings||

చతుర్భిః దీపైః దీప్యమానా చతుర్దిశమ్ -
With four golden lamps lighting the four sides
విద్యుత్ గణైః ప్రకాశీకృత మేఘం ఇవ -
like the clouds lighted up by the lightnings
ప్రకాశీకృత సర్వాఙ్గం -
all limbs lit up

|| Sloka summary||

"With four golden lamps lighting up the four sides, with all limbs lit up like a black cloud lit up with streaks of lightning;"||10.29||

|| Sloka 10.30||

పాదమూలగతాశ్చాపి దదర్శ సుమహాత్మనః|
పత్నీః స ప్రియభార్యస్య తస్య రక్షఃపతేర్గృహే||10.30||

స|| సుమహాత్మనః పాదమూలగతాః పత్నీశ్చ సప్రియభార్యస్య రక్షః పతేః గృహే దదర్శ||

|| Sloka meanings||

పాదమూలగతాః -
sitting at his feet
పత్నీశ్చ సప్రియభార్యస్య -
wives and dear ones
రక్షః పతేః గృహే -
in the house of the king of Rakshasas
సుమహాత్మనః దదర్శ -
that great one saw

|| Sloka summary||

"The great Vanara saw the king of Rakshasas in that palace with his dear wives who were resting at his feet." ||10.30||

From here we see descriptions of Ravana women, whose pedigree was already established in Sarga 9, as women who are all in love with Ravana, not one being forcibly brought .

|| Sloka 10.31||

శశిప్రకాశవదనాః చారుకుణ్డలభూషితాః|
అమ్లానమాల్యాభరణా దదర్శ హరియూథపః||10.31||

స|| హరియూథపః శశిప్రకాశవదనాః చారుకుణ్డలభూషితాః అమ్లానమాల్యాభరణాః దదర్శ||

|| Sloka meanings||

శశిప్రకాశవదనాః -
with faces which were bright as the moon
చారుకుణ్డలభూషితాః -
adorned with beautiful earrings
అమ్లానమాల్యాభరణా -
wearing fresh floral garlands
హరియూథపః దదర్శ -
Hanuman saw

|| Sloka summary||

"The Vanara saw the wives of Ravana whose faces were bright as the moon, adorned with beautiful earrings and fresh floral garlands."||10.31||

|| Sloka 10.32||

నృత్తవాదిత్రకుశలా రాక్షసేన్ద్రభుజాఙ్కగాః|
వరాభరణధారిణ్యో నిషణ్ణా దదృశే హరిః||10.32||

స|| హరిః నృత్తవాదిత్రకుశలాః రాక్షసేంద్ర భుజాంకగాః వరాభరణధారిణ్యః నిషణ్ణాః దదర్శ||

|| Sloka meanings||

నృత్తవాదిత్రకుశలా -
proficient in dancing and playing instruments
రాక్షసేన్ద్రభుజాఙ్కగాః నిషణ్ణాః -
resting on his shoulders and his lap.
వరాభరణధారిణ్యో-
wearing best of ornaments
దదృశే హరిః - Hanuman saw

|| Sloka summary||

"He saw women proficient in dancing and playing instruments, wearing best of ornaments resting on his shoulders and his lap." ||10.32||

|| Sloka 10.33||

వజ్రవైఢూర్యగర్భాణి శ్రవణాన్తేషు యోషితమ్|
దదర్శ తాపనీయాని కుణ్డలాన్యఙ్గదాని చ||33||

స|| శ్రవణాంతేషు యోషితం వజ్రవైఢూర్యగర్భాణి తాపనీయాని కుణ్డలాని అంగదానిచ దదర్శ||

|| Sloka meanings||

యోషితాం - young women
శ్రవణాంతేషు -
at the end of their ears
కుణ్డలాని వజ్రవైఢూర్యగర్భాణి -
earrings encrusted with diamonds and Vaidhuryas,
తాపనీయాని అంగదానిచ -
golden armlets
యోషితాం దదర్శ - saw women

|| Sloka summary||

"He saw young women with earrings encrusted with diamonds and Vaidhuryas, golden armlets as well as bracelets worn on the upper part of the arm." ||10.33||

|| Sloka 10.34||

తాసాం చన్ద్రోపమైర్వక్త్రైః శుభేర్లలితకుణ్డలైః|
విరరాజ విమానం తన్నభః తారాగణైరివ ||10.34||

స|| లలితకుణ్డలైః చంద్రోపమైః శుభైః వక్త్రైః తత్ విమానం తారగణైః నభః ఇవ విరరాజ||

|| Sloka meanings||

తాసాం - their
చంద్రోపమైః శుభైః వక్త్రైః -
moon like beautiful faces
లలితకుణ్డలైః -
with lovely earrings
తత్ విమానం తారగణైః నభః ఇవ -
that bed was like the sky with constellation of stars
విరరాజ - shining

|| Sloka summary||

"There the beautiful moon like faces of the women were illumined by the lovely earrings on the exceptional bed which looked like the sky with resplendent stars." ||10.34||

|| Sloka 10.35||

మదవ్యాయామఖిన్నస్తా రాక్షసేన్ద్రస్య యోషితః|
తేషు తేష్వవకాశేషు ప్రసుప్తాస్తనుమధ్యమాః||10.35||

స|| మదవ్యాయామఖిన్నాః తనుమధ్యమాః తాః రాక్షసేంద్రస్య యోషితాః తేషు తేషు అవకాశేషు ప్రసుప్తాః||

|| Sloka meanings||

మదవ్యాయామఖిన్నాః -
exhausted by drinking and other exercises
తనుమ్మధ్యమాః -
women of slender waist
తాః రాక్షసేంద్రస్య యోషితాః -
the women of Rakshasa king
తేషు తేషు అవకాశేషు ప్రసుప్తాః -
slept here and there after having their dalliances

|| Sloka summary||

"Exhausted by drinking and other exercises, the wives of Ravana, who were of slender waist, slept here and there after having their dalliances". ||10.35||

|| Sloka 10.36||

అఙ్గహారైః తథైవాన్యా కోమలైరైర్వృత్తశాలినీ|
విన్యస్త శుభసర్వాఙ్గీ ప్రసుప్తా వరవర్ణినీ||10.36||

స|| అన్యా నృత్తశాలినీ వరవర్ణినీ కోమలైః అంగహారైః తథైవ విన్యస్త శుభ సర్వాంగీ ప్రసుప్తా ||

|| Sloka meanings||

అన్యా నృత్తశాలినీ వరవర్ణినీ -
Another women of extremely beautiful complexion, experienced in dancing
కోమలైః అంగహారైః -
with delicate rhythmic movements of dance,
తథైవ విన్యస్త శుభ సర్వాంగీ -
held her limbs in a similar dance posture
ప్రసుప్తా - slept

|| Sloka summary||

"Another women of extremely beautiful complexion experienced in dancing with delicate rhythmic movements of dance movements, held her hands in a dancing posture and slept." ||10.36||

|| Sloka 10.37||

కాచిద్వీణాం పరిష్వజ్య ప్రసుప్తా సంప్రకాశతే|
మహానదీ ప్రకీర్ణేన నళినీ పోత మాశ్రితా||10.37||

స|| వీణాం పరిష్వజ్య ప్రసుప్తా కాచిత్ మహానదీప్రకీర్ణా పోతం ఆశ్రితా నళినీ ఇవ సంప్రకాశతే||

|| Sloka meanings||

కాచిత్ వీణాం పరిష్వజ్య ప్రసుప్తా -
One woman who slept hugging her Veena
మహానదీప్రకీర్ణా -
while floating in a large river
పోతం ఆశ్రితా నళినీ ఇవ -
like a creeper clinging on to a boat
సంప్రకాశతే - shines

|| Sloka summary||

"One woman who slept hugging her Veena, shone like a creeper clinging on to a boat, floating in a large river". ||10.37||

|| Sloka 10.38||

అన్యాకక్షగతేనైవ మడ్డుకేనాసితేక్షణా|
ప్రసుప్తా భామినీ భాతి బాలపుత్రేన వత్సలా||10.38||

స||అన్యా అసితేక్షణా కక్షగతేనైవ మడ్డుకేన ప్రసుప్తా ఇవ వత్సలా బాలపుత్రా భామినీ ఇవ భాతి ||

|| Sloka meanings||

అన్యా అసితేక్షణా -
another black-eyed woman
కక్షగతేనైవ మడ్డుకేన ప్రసుప్తా -
slept with Madduka drum held under her arms pits
వత్సలా బాలపుత్రా భామినీ ఇవ భాతి -
shone like a loving mother holding her baby

|| Sloka summary||

"Another black-eyed woman slept with Madduka drum held under her arm pits like a loving mother holding her baby." ||10.38||

|| Sloka 10.39||

పటహం చారుసర్వాఙ్గీ పీడ్యశేతే శుభస్తనీ|
చిరస్య రమణం లబ్ధ్వా పరిష్వజ్యేవ భామినీ||39||

స|| చారుసర్వాంగీ శుభస్తనీ భామినీ చిరస్య రమణం లబ్ధ్వా పటహం పరిష్వజ్యేవ పీడ్య శేతే (భామినీ దదర్శ)||

Rama Tika says - చారుసర్వాఙ్గీ అన్యా చిరస్య బహుకాలాత్ రమణం లబ్ధ్వా రమణం పతిం లబ్ధ్వా అతఏవ పరిష్వజ్య కామినీ ఇవ పటహమ్ న్యస్య పరిష్వజ్యస శేతే |

|| Sloka meanings||

చారుసర్వాంగీ శుభస్తనీ భామినీ -
A charming lady of beautiful breasts
చిరస్య రమణం లబ్ధ్వా భామినీ ఇవ-
having obtained her lover after a long time.
పటహం పరిష్వజ్య పీడ్య శేతే -
slept tightly hugging her Tambourine

|| Sloka summary||

"A charming lady of beautiful breasts slept tightly hugging her Tambourine like a lady having obtained her lover after a long time."||10.38||

|| Sloka 10.40||

కాచిద్వంశం పరిష్వజ్య సుప్తా కమలలోచనా|
రహః ప్రియతమం గృహ్య సకామేన చ కామినీ||40||

స||కమలలోచనా కాచిత్ వంశమ్ పరిష్వజ్య రహః ప్రియతమమ్ గృహ్య సకామా కామినీ ఇవ సుప్తా (కామినీం దదర్శ)||

|| Sloka meanings||

కమలలోచనా కాచిత్ -
Another lotus eyed woman
వంశమ్ పరిష్వజ్ -
embracing lute
రహః ప్రియతమమ్ గృహ్య -
holding her lover in secret
సకామా కామినీ ఇవ సుప్తా -
slept like a lovelorn woman

|| Sloka summary||

"Another lotus eyed woman slept embracing lute as if she were a lovelorn lady holding her lover in secret." ||10.40||

|| Sloka 10.41||

విపఞ్చీం పరిగృహ్యాన్యా నియతా నృత్తశాలినీ|
నిద్రావశమనుప్రాప్తా సహకాంతేవ భామినీ||10.41||

స|| నృత్తశాలినీ అన్యా విపంచీం పరిగృహ్య నియతా సహకాంతా భామినీ ఇవ నిద్రావశమ్ అనుప్రాప్తా (భామినీం దదర్శ)||

|| Sloka meanings||

నృత్తశాలినీ అన్యా -
Another lady expert in dancing
విపంచీం పరిగృహ్య -
holding a seven stringed lute
నిద్రావశమ్ అనుప్రాప్తా -
overtaken by sleep
నియతా సహకాంతా భామినీఇవ -
like a lover with her love

|| Sloka summary||

"Another lady expert in dancing, holding a seven stringed lute, was over taken by sleep like a lover with her love." ||10.41||

|| Sloka 10.42||

అన్యాకనకసంకాశైః మృదుపీనైః మనోరమైః|
మృదఙ్గం పరిపీడ్యాఙ్గైః ప్రసుప్తా మత్తలోచనా||10.42||

స|| మత్తలోచనా అన్యా కనకసంకాశైః మృదుపీనైః మనోహరైః అఙ్గైః మృదఙ్గం పరిపీడ్య ప్రసుప్తా ||

|| Sloka meanings||

మత్తలోచనా అన్యా కనకసంకాశైః -
Another woman drunken eyes and golden complexion
మృదుపీనైః మనోహరైః అఙ్గైః -
with a soft bosom and delightful limbs
మృదఙ్గం పరిపీడ్య ప్రసుప్తా -
slept holding a drum.

|| Sloka summary||

"Another woman of drunken eyes and golden complexion, with and delightful limbs and a soft bosom slept holding a drum." ||10.42||

|| Sloka 10.43||

భుజపార్శ్వాన్తరస్థేన కక్షగేణ కృశోదరీ|
పణవేన సహానిన్ద్యా సుప్తా మదకృతశ్రమా||10.43||

స|| అనింద్యా కృశోదరీ మదకృత శ్రమా భుజపార్స్వాన్తరస్థేన కక్షగేన పణవేన సహ సుప్తా||

|| Sloka meanings||

అనింద్యా కృశోదరీ -
Another woman of flawless slender stomach
మదకృత శ్రమా -
exhausted by acts of love
పణవేన సహ భుజపార్స్వాన్తరస్థేన కక్షగేన -
with Tabor pressed in her armpits to her bosom
సుప్తా - slept

|| Sloka summary||

"Another woman of flawless slender stomach exhausted by acts of love slept with Tabor pressed in her armpits to her bosom." ||10.43||

|| Sloka 10.44||

డిణ్డిమం పరిగృహ్యాన్యా తథైవాసక్త డిణ్డిమా|
ప్రసుప్తా తరుణం వత్సం ఉపగుహ్యేన భామినీ||10.44||

స|| ఆసక్తడిణ్డిమా అన్యా డిణ్డిమం పరిగృహ్య తరుణం వత్సం ఉపగృహ్య ఇవ సుప్తా||

Tilaka Tika says- డిణ్డిమం పరిగృహ్య ఆలిఙ్గ్య|తరుణం రమ్యం వత్సం పుత్రం చ పరిగృహ్య ప్రసుప్తేవ|

|| Sloka meanings||

ఆసక్తడిణ్డిమా -
one who is interested in Dindima
అన్యా డిణ్డిమం పరిగృహ్య -
holding Dindima
తరుణం వత్సం ఉపగృహ్య ఇవ -
like one carrying a young child
ప్రసుప్తా - slept

|| Sloka summary||

"One who is interested in Dindima slept holding Dindima
like she was holding a young child." ||10.44||

|| Sloka 10.45||

కాచిదాడమ్బరం నారీ భుజసంయోగపీడితమ్|
కృత్వా కమలపత్త్రాక్షీ ప్రసుప్తా మదమోహితా||10.45||

స||కమలపత్రాక్షీ కచిత్ నారీ అడమ్బరమ్ భుజసంయోగ పీడితమ్ కృత్వా మదమోహితా ప్రసుప్తా||

Rama Tika says- కాచిత్ నారీ ఆడమ్బరం వాద్య విశేషం భుజసంయోగేన భుజ ఆలిఙ్గనేన పీడితం కృత్వా ప్రసుప్తా|

|| Sloka meanings||.

కమలపత్రాక్షీ కచిత్ నారీ -
Another one with eyes like a lotus petal
అడమ్బరమ్ -
musical instrument by name Adambaram
భుజసంయోగ పీడితమ్ కృత్వా-
holding it tight in her arms
మదమోహితా ప్రసుప్తా -
slept deluded with passion

|| Sloka summary||

"Another one deluded with passion with eyes like a lotus petal slept holding an instrument called Adambaram."||10.45||

|| Sloka 10.46||

కలశీ మపవిధ్యాన్యా ప్రసుప్తా భాతి భామినీ|
వసన్తే పుష్పశబలా మాలేవ పరిమార్జితా||46||

స||కలశీం అపవిధ్య ప్రసుప్తా అన్యా భామినీ వసన్తే పరిమార్జితా పుష్పశబలా మాలేవ భాతి ||

Ram tika says - ప్రసుప్తా కలశీం జలపూర్ణఘటీం అపవిధ్య హస్తప్రక్షేపాదినా విపర్యాస్య పరమార్జితా ప్రసుప్తా పుష్ప శబలా శబలిత పుష్ప అన్యా పరమార్జితా గ్లానిదూరీకర్ణాయ కృతమార్జనా పుష్ప మాలేవ భాతి|

|| Sloka meanings||

అన్యా భామినీ -
another lady
ప్రసుప్తా కలశీం అపవిధ్య -
pushing aside a vessel filled with water in sleep
వసన్తే - in spring
పుష్పశబలా మాలేవ పరిమార్జితా -
like a garland of flowers swept away
భాతి - appeared

|| Sloka summary||

"Another lady slept pushing aside a vessel filled with water like a garland of variety of flowers set aside." ||10.46||

|| Sloka 10.47||

పాణిభ్యాంచ కుచౌ కాచిత్ సువర్ణకలశోపమౌ|
ఉపగుహ్యాబలాసుప్తా నిద్రా బలపరాజితా ||10.47||

స|| కాచిత్ అబలా పాణిభ్యాం సువర్ణకలశోపమౌ కుచౌ ఉపగుహ్య నిద్రాబలపరాజితా సుప్తా||

|| Sloka meanings||

కాచిత్ అబలా -
Another woman
పాణిభ్యాం -
with her both hands
సువర్ణకలశోపమౌ కుచౌ -
her own breasts which are like golden goblets
ఉపగుహ్య - pressing
నిద్రాబలపరాజితా సుప్తా -
slept over powered by sleep

|| Sloka summary||

"Another woman overcome with sleep slept with her hands pressing her own golden goblet like breasts."||10.47||

|| Sloka 10.48||

అన్యాకమలపత్రాక్షీ పూర్ణేన్దుసదృశాననా|
అన్యామాలిఙ్గ్య సుశ్రోణీం ప్రసుప్తా మదవిహ్వలా||48||

స|| కమలపత్రాక్షీ పూర్ణేందుసదృశాననా అన్యా మదవిహ్వలా సుశ్రోణీమ్ అన్యాం ఆలింగ్య ప్రసుప్తా||

|| Sloka meanings||

కమలపత్రాక్షీ -
woman with lotus eyes
పూర్ణేందుసదృశాననా -
with face like that of a full moon
మదవిహ్వలా సుశ్రోణీమ్ అన్యాం ఆలింగ్య -
embracing another woman of beautiful hips who was drowsy
ప్రసుప్తా -నిద్రించుచున్నది

|| Sloka summary||

"Another woman with lotus eyes with face like a full moon slept, embracing another woman of beautiful hips who was drowsy having been drunk." ||10.48||

|| Sloka 10.49||

అతోద్యాని విచిత్రాణి పరిష్వజ్య వరస్త్రియః|
నిపీడ్య చ కుచైః సుప్తాః కామిన్యః కాముకాన్ ఇవ||49||

స|| వరస్త్రియః విచిత్రాణి ఆతోద్యాని పరిష్వజ్య కామిన్యః కాముకానివ కుచైః నిపీడ్య సుప్తా||

|| Sloka meanings||

వరస్త్రియః విచిత్రాణి ఆతోద్యాని పరిష్వజ్య -
some charming ladies slept embracing wonderful instruments
కామిన్యః కాముకానివ -
like a lover embracing a loved one
కుచైః నిపీడ్య సుప్తా -
slept pressing them against their bosoms

|| Sloka summary||

"Charming ladies slept embracing wonderful instruments pressing them against their bosoms as though they were embracing their loved ones." ||10.49||

|| Sloka 10.50||

తాసామ్ ఏకాన్త విన్యస్తే శయానాం శయనే శుభే|
దదర్శ రూపసంపన్నాం అపరాం స కపిః స్త్రియమ్||50||

స|| స కపిః తాసాం ఏకాన్త విన్యస్తే శుభే శయనే శయానమ్ రూపసంపన్నామ్ స్త్రియమ్ దదర్శ||

Tilaka Tika says- అథ ప్రథాన మహిషీ దర్శనమ్ |

|| Sloka meanings||

తాసాం ఏకాన్త విన్యస్తే -
వారిలో ఏకాంతముగా
శుభే శయనే శయానమ్ స్త్రియమ్ -
శుభమైన శయనములో శయనించుచున్న స్త్రీని
స కపిః దదర్శ -
ఆ వానరుడు చూచెను

|| Sloka summary||

"The Vanara saw a woman endowed with beauty sleeping separately on an excellent bed." ||10.50||

Here we see the description of Mandodari, the chief queen of Ravana.

|| Slokaలు 10.51,52||

ముక్తామణి సమాయుక్తైః భూషణైః సువిభూషితామ్|
విభూషయన్తీమివ తత్ స్వశ్రియా భవనోత్తమమ్||10.51||
గౌరీం కనకవర్ణాభాం ఇష్టాం అన్తఃపురేశ్వరీమ్|
కపిర్మండోదరీం తత్ర శయానాం చారురూపిణీమ్||10.52||

స||ముక్తామణి సమాయుక్తైః భూషణైః సువిభూషితాం తత్ స్వశ్రియా తత్ భవనోత్తమమ్ విభూషయంతీం ఇవ గౌరీం కనకవర్ణాభామ్ ఇష్టాం అంతఃపురేశ్వరీమ్ చారురూపిణీమ్ తత్ర శయానాం మండోదరీం (దదర్శ)||

Rama Tika says- తాసాం సమీపే ఏకాన్తవిన్యస్తే శయనే శయానాం రూపసంపన్నామ్ తాం ఉత్తమాం స్వశ్రియా సుశోభయా భవనోత్తమం విభూషయన్తీమ్ గౌరీం గౌరవర్ణామ్ ఇష్టాం రావణోత్కటేచ్ఛావిషయీభూతామ్ అన్తః పురేశ్వరీమ్ స్త్రియమ్ దదర్శ| సార్థ శ్లోకద్వయం ఏకాన్వయీ|

Tilaka Tika says - గౌరీమ్ పీతామ్ అతఏవ కనకవర్ణాభామిష్టామ్ రావణస్య అతిప్రియామ్, అంతఃపురేశ్వరీమ్‌అన్తః పుర స్త్రీణామ్ ఈశ్వరీమ్కపిః మణ్డోదరీమ్ దదర్శ|

|| Sloka meanings||

ముక్తామణి సమాయుక్తైః భూషణైః-
ornaments embedded with pearls and gems
సువిభూషితాం -
well decorated
తత్ స్వశ్రియా తత్ భవనోత్తమమ్ విభూషయంతీం ఇవ -
as if lighting the mansion with her own splendor
గౌరీం కనకవర్ణాభామ్ -
beautiful with golden complexion
ఇష్టాం అంతఃపురేశ్వరీమ్ -
Ravana's favorite and chief queen of harem
తత్ర శయానాం -
sleeping there
చారురూపిణీమ్ మండోదరీం (దదర్శ) -
very beautiful Mandodari (he saw)

|| Sloka summary||

"He saw Mandodari the chief queen of harem very beautiful with golden complexion wearing ornaments embedded with pearls and gems as if lighting the mansion with her own splendor sleeping there." ||10.51,52||

|| Slokas 10.53,54||

సతాం దృష్ట్వా మహాబాహుః భూషితాం మారుతాత్మజః|
తర్కయామాస సీతేతి రూపయౌవనసంపదా||10.53||
హర్షేణ మహతాయుక్తో ననన్ద హరియూథపః||10.54||

స|| మహాబాహుః స మారుతాత్మజః భూషితం తాం దృష్ట్వా రూపయౌవ్వనసంపదా సీతా ఇతి తర్కయామాస| హరియూథపః మహతా హర్షేణ యుక్తః ననన్ద||

|| Sloka meanings||

మహాబాహుః స మారుతాత్మజః -
the son of wind god with powerful arms
రూపయౌవ్వనసంపదా భూషితం -
decorated with the wealth of beauty and youth
తాం దృష్ట్వా - seeing her
సీతా ఇతి తర్కయామాస -
thinking (she) is Sita
మహతా హర్షేణ యుక్తః -
endowed with great joy
హరియూథపః ననన్ద -
that Vanara rejoiced

|| Sloka summary||

"Vanara, the son of wind god, seeing her decorated with the wealth of beauty and riches thought, 'This is Sita'. Then the chief of Vanaras rejoiced with joy." ||10.53,54||

|| Sloka 10.55||

అస్ఫోటయామాస చుచుమ్బ పుచ్ఛం
ననన్ద చిక్రీడ జగౌ జగామ|
స్తమ్భాన్ ఆరోహాన్ నిపపాత భూమౌ
నిదర్శయన్ స్వాం ప్రకృతిం కపీనాం||10.55||

స|| ఆస్ఫోటయామాస పుచ్ఛమ్ చుచుంబ ననన్ద చిక్రీడ జగౌ జగామ స్వామ్ కపీణాం ప్రకృతీం నిదర్శయన్ స్తంభాన్ ఆరోహన్ నిపపాత||

RamaTika says- ఆస్ఫోటయామాస ఇతి| స్వాం స్వకీయాం కపీనామ్ ప్రకృతిం దర్శయన్ ఆస్ఫోటనాదికమ్ ఆనన్ద సూచకస్వజాతి ధర్మమ్ చకార అత ఏవ స్తంభాన్ ఆరోహత్ నిపపాత చ|

|| Sloka meanings||

ఆస్ఫోటయామాస పుచ్ఛమ్ చుచుంబ ననన్ద -
rejoiced clapping his arms and kissing his tail
చిక్రీడ జగౌ జగామ -
played and sang songs
స్వామ్ కపీణాం ప్రకృతీం నిదర్శయన్ -
showing his nature as a monkey
స్తంభాన్ ఆరోహన్ నిపపాత -
jumped up and down the pillars

|| Sloka summary||

"He rejoiced clapping his palms, kissed his tail , sang songs , went about in joy jumped up and down the pillars. Thus he exhibited his natural exuberance as a Vanara".||10.55||

In the search for Sita Hanuma sees the chief queen Mandodari. In form and youth she was like Sita. Mandodari is also young and beautiful like Sita. That is the reason for Hanuma to get mixed up.

But she is not equal of Sita in her virtues Hanuma for a moment does not realize this. Thinking she is Sita, Hanuma rejoices.

Just as babies would jump at the hint of happiness, thinking Mandodari is Sita, Hanuma too rejoiced jumping up and down. The poet goes out of the way to telling us that in many action words. That jumping up and down is "నిదర్శయన్ స్వాం ప్రకృతిం కపీనాం" (10.54) . This is demonstration of the nature of Vanaras. That is to highlight the childish nature of the joy. Children's joy is known by their many actions of joy.

That the one seen is not real Sita is indicated to us. Indicated to us by the many childish actions of joy. Poet called it as the nature of Vanara's.

Knowledge acquired through reading gives one an understanding. But seeing and experiencing the same knowledge is entirely another different. The difference in these two is seen in the two scenes. Hanuma seeing Mandodari. And Hanuma discovering Sita.

The difference in the two is the difference in learning by experience and learning by understanding. When he saw Mandodari he jumped with joy. Maybe he sang songs too. When he recognized Sita poet describes him as "భాష్పపర్యాకులేక్షణః" ( 16.2); With tears of happiness filling his eyes, he remained silent. There was no jumping up and down or climbing the trees.

The bee makes buzzing sound, buzzing around. But once it is on to the flower savoring the honey, one only hears the silence.

The one experiencing the Self or the Bhagavan too is similar. Such a one will be absorbed in that experience of "Self". He experiences the Bliss. There are no external demonstrations of that joy.

The climbing and jumping expressions of joy, tell us that that this is not an event like seeing Sita or experiencing "Self"

One more thing.

In the 9th Sarga reading the line " అససాదాధ లక్ష్మీవాన్ రాక్షసేంద్ర నివవేశనమ్", we postulated that Hanuma entered one more sheath of Pancha Kosa. That is the Manomaya Kosa.

In this Sarga we hear more about that. About Ravana sleeping in the Manomaya Kosa.

"Vasanas" are present consciousness of past perceptions lingering in the mind. These could be in three states.

(1) సుప్త దశ Sleeping state
(2) క్షీణ దశ state of deterioration
(3) ఉద్బుద్ధ దశ state of enhanced excitement.

When they are in the sleeping state, సుప్త దశ , the power of those Vasanas is not visible. However cruel one may be, one does not deal in cruelty during his sleep. That nature of the mind, which is cruel normally, remains suppressed during sleep. Sometimes even in the in the normal behavior, those cruel Vasanas may look like they are in decadence.
When one is not angry they may actually look like they are free of those Vasanas. But like that small spark of fire which lights up a huge fire, the suppressed Vasanas light up on the first possible opportunity.

So Appalacharyulu garu says the search must happen in those moments of సుప్త దశ, the sleeping state. So the search must proceed in those moments, when the Tamasic and Rajasic spirits are literally sleeping.

Similarly in the case of search for Self also,
that search can happen when the Rajo Tamas a Gunas are under control. Every description in this Sarga makes it clear. How difficult indeed it is to overcome the opulence on display. How easily the senses get attracted to the opulence that is visible.

In Hanuma's search, wonderful palaces, groves, women, eatables, drinks etc are seen. Seeing that Hanuma wondered aloud "స్వర్గోయం దేవలోకోయమ్.." But he continues the search without getting diverted. The poet doubles down on such descriptions in this Sarga. It is as though to highlight the difficulties faced by the one in search.

There is a description of city of Ayodhya in Balakanda. Sundarakanda has the description of the city of Lanka. One would notice the difference in descriptions.

In the description of Ayodhya there is a description of the people ; ' నాకుండలీ నామకుటీ నాస్రగ్వీ నాల్పభోగవాన్'; describing their wealth; 'ననాస్తికః నచానృతకథః నావిద్వాన్ నా బహుశ్రుతః', describing the wealth of their character; It is about the people.

In the description of Lanka, it is about the palaces. The emphasis is on the description of external beauty. External beauty is the one that binds you to the body. That hinders the search for real Self.

Only one who does not stray from his path, the path in search of Self, that one alone can attain the goal of discovering the "Self". That is the secret of Search for Self.

That is the secret the poet is telling, as Hanuma walks through the opulent visuals Sarga 10.

ఇత్యార్షే శ్రీమద్రామాయణే ఆదికావ్యే వాల్మీకీయే
చతుర్వింశత్ సహస్రికాయాం సంహితాయామ్
శ్రీమత్సుందరకాండే దశమస్సర్గః||

Thus ends the tenth Sarga of Sundarakanda in Ramayan , the first ever poem in Sanskrit written by Valmiki||

||om tat sat||

updated 23/10/2022 0555